🇮🇳आज २२ जुलै🇮🇳भारतीय राष्ट्रीय ध्वजाचा स्वीकार दिवस – बडगुजर. इन

🪩 दिन विशेष:भाग – २.🪩
🇮🇳आज २२ जुलै🇮🇳भारतीय राष्ट्रीय ध्वजाचा स्वीकार दिवस.
भारताचा राष्ट्रीय ध्वज,ज्याला सामान्यतः तिरंगा म्हणतात,हा केसरी,पांढरा आणि हिरवा अशा तीन रंगांचा क्षैतिज आयताकृती ध्वज आहे;तसेच निळ्या रंगाचे अशोक चक्र हे मध्यभागी आहे.२२ जुलै १९४७ रोजी झालेल्या संविधान सभेच्या बैठकीत तो सध्याच्या स्वरूपात स्वीकारण्यात आला आणि तो १५ ऑगस्ट १९४७ रोजी भारताचा अधिकृत ध्वज बनला.भारतात तिरंगा हा शब्द नेहमीच भारतीय राष्ट्रध्वजाचा संदर्भ घेतो.हा ध्वज पिंगाली व्यंकय्या यांनी तयार केलेल्या भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसच्या स्वराज्य ध्वजावर आधारित आहे.
भारताचा ध्वज🇮🇳महत्त्वाची माहिती
नाव:तिरंगा.
वापर:नागरी वापर
आकार:२:३
स्वीकार:२२ जुलै १९४७.
बंगळुरू येथील भारताची राजमुद्रा आणि राष्ट्रध्वज कायद्यानुसार राष्ट्रध्वज हा खादीचा (हाताने कातलेले कापड जे महात्मा गांधींनी लोकप्रिय केले होते) किंवा रेशमाचा असावा.ध्वजाची निर्मिती प्रक्रिया आणि तपशील भारतीय मानक कार्यालयाद्वारे ठरवले जातात. हा ध्वज तयार करण्याचा अधिकार खादी विकास आणि ग्रामोद्योग आयोगाकडे आहे,जो प्रादेशिक गटांना त्याचे वाटप करतो.२००९ पर्यंत कर्नाटक खादी ग्रामोद्योग संयुक्त संघ ध्वजाची एकमेव निर्माता होता. ध्वजाचा वापर हा भारतीय ध्वज संहिता आणि राष्ट्रीय चिन्हांशी संबंधित इतर कायद्यांद्वारे नियंत्रित केला जातो.मूळ संहितेमध्ये स्वातंत्र्य दिन आणि प्रजासत्ताक दिनासारख्या राष्ट्रीय दिवसांशिवाय नागरिकांकडून ध्वज वापरण्यास मनाई आहे. २००२ मध्ये नवीन जिंदाल या नागरिकाच्या अपीलावर सुनावणी करताना, भारताच्या सर्वोच्च न्यायालयाने भारत सरकारला नागरिकांना ध्वज वापरण्याची परवानगी देण्यासाठी संहितेमध्ये सुधारणा करण्याचे निर्देश दिले.त्यानंतर भारताच्या केंद्रीय मंत्रिमंडळाने मर्यादित वापरासाठी संहितेत सुधारणा केली.२००५ मध्ये कपड्यांच्या विशिष्ट प्रकारांवरील रूपांतरांसह काही अतिरिक्त वापरास अनुमती देण्यासाठी संहितेत पुन्हा एकदा सुधारणा करण्यात आली.ध्वज संहिता ही ध्वज फडकवण्याच्या प्रोटोकॉलला आणि इतर राष्ट्रीय व गैर-राष्ट्रीय ध्वजांच्या संयोगाने त्याचा वापर करण्यात नियंत्रित करा.
रचना:अशोक चक्र ध्वजातील गडद भगवा,पांढरा व हिरवा हे तीन रंगीत पट्टे आणि त्यांचे अर्थ:
तिरंगातील रंग अर्थ:
केशरी त्याग,शौर्य
पांढरा शांती
निळा अशोक चक्र
हिरवा समृद्धी
भारताच्या राष्ट्रीय ध्वजात चार रंगाचा वापर केला गेला आहे.🇮🇳केशरी🇮🇳पांढरा🇮🇳हिरवा🇮🇳आणि निळा.त्यामुळे भारताचा राष्ट्रीय ध्वज, रंगाचाच विचार केला तर तिरंगा नसून चौरंगा म्हणता येईल. २२ जुलै १९४७ रोजी घटना समितीच्या बैठकीत 🇮🇳’तिरंगी ध्वज’🇮🇳भारताचा अधिकृत राष्ट्रीय ध्वज म्हणून स्वीकृत करण्यात आला. त्या संबंधीचा ठराव पंडित जवाहरलाल नेहरू यांनी मांडला.एकाला एक लागून असलेल्या आडव्या समान प्रमाणाच्या तीन पट्ट्यांचा तो आहे. वरती गर्द केशरी, मध्यभागी पांढरा आणि खालच्या बाजूला गर्द हिरवा, अशा क्रमाने हे तीन रंग आहेत.मधल्या पांढऱ्या पट्ट्यावर निळ्या रंगाचे अशोकचक्र (धम्मचक्र) असून ते सारनाथ येथील सिंहमुद्रेवर असलेले अशोकचक्र आहे. चक्राला २४ आरे आहेत. मछलीपट्टणम जवळ जन्मलेल्या पिंगाली वेंकय्या ह्यांनी तिरंग्याची रचना केली आहे.भारतीय राष्ट्रध्वजाच्या उंचीचे व लांबीचे प्रमाण २:३ असे आहे,तसेच राष्ट्रध्वज खादीच्या अथवा रेशमाच्या कापडाचाच बनवला जावा असा सरकारी नियम आहे. सर्वपल्ली राधाकृष्णन यांनी भारतीय राष्ट्रध्वजाच्या एकूण रचनेचे महत्त्व चांगल्या प्रकारे विशद केले आहे.
🇮🇳ध्वजात तीन समान आडव्या पट्ट्यांची रचना करण्यात आली आहे.
वरच्या भागात गडद केशरी रंग आहे.या रंगातून त्याग, धैर्य याचा बोध होतो.
मधल्या भागात पांढरा रंग आहे.या रंगातून प्रकाशाचा आणि सत्यमार्गाचा शांती, सत्य, व पावित्र्याचा बोध होतो.खालील भागात गडद हिरवा रंग आहे.हा रंगातून निसर्गाशी वा भूमीशी असलेले नाते दर्शवितो,निष्ठा व समृद्धीचा बोध होतो.
निळ्या रंगाचे अशोक चक्र हे सागराप्रमाणे अथांगता व कालचक्राचे व त्यासोबत बदलत जाणारे जग सूचित करतो.जीवन गतिमान असावे व भारतीयांनी शांततापूर्ण आगेकूच करावी असे धम्मचक्र दर्शविते. मूलतः हे चक्र विश्वशांतीचा संदेश देणाऱ्या बौद्ध धर्माचे धम्मचक्र आहे. त्याला ‘अशोकचक्र’ या नावाने ओळखले जाते.त्यात भारतीय कला,तत्त्वज्ञान,इतिहास व संस्कृती यांचा सुरेख संगम झालेला दिसतो.‘धम्मचक्र प्रवर्तनाय’ हे घोषवाक्य भारतीय संसद सभापतीच्या स्थानाच्या शिरोभागी लिहिलेले आहे.
प्रतीकवाद-भारतीय राष्ट्रध्वज,नवी दिल्ली: १९२१ मध्ये महात्मा गांधी यांनी प्रथम भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसला🇮🇳ध्वजाचा प्रस्ताव दिला. पिंगली व्यंकय्या यांनी या ध्वजाची रचना केली होती.मध्यभागी हिंदूंसाठी लाल पट्टी आणि मुस्लिमांसाठी हिरवा पट्टा यांच्यामधला एक पारंपारिक चरखा होता,जो भारतीयांना स्वतःचे कपडे बनवून स्वावलंबी बनवण्याच्या गांधींच्या ध्येयाचे प्रतीक आहे.नंतर लाल रंगाच्या जागी भगव्या रंगाची रचना करण्यासाठी आणि इतर धार्मिक समुदायांसाठी (तसेच समुदायांमधील शांततेचे प्रतीक म्हणून) मध्यभागी एक पांढरा पट्टा समाविष्ट करण्यासाठी आणि चरखासाठी पार्श्वभूमी प्रदान करण्यासाठी डिझाइनमध्ये बदल करण्यात आले. तथापि रंगसंगतीसह सांप्रदायिक संबंध टाळण्यासाठी,तीन बँडना नंतर नवीन अर्थ नियुक्त केले गेले: अनुक्रमे धैर्य आणि त्याग,शांतता आणि सत्य आणि विश्वास आणि शौर्य.
*🇮🇳१५🇮🇳ऑगस्ट🇮🇳१९४७🇮🇳रोजी भारत स्वतंत्र होण्याच्या काही दिवस आधी,विशेष स्थापन केलेल्या संविधान सभेने निर्णय घेतला की भारताचा ध्वज सर्व पक्ष आणि समुदायांना स्वीकार्य असला पाहिजे.स्वराज्य ध्वजाची सुधारित आवृत्ती निवडण्यात आली;तिरंगा🇮🇳तोच भगवा, पांढरा आणि हिरवा🇮🇳राहिला.तथापि चरख्याची जागा अशोक चक्राने घेतली जी कायद्याच्या शाश्वत चाकाचे प्रतिनिधित्व करते.भारताचे पहिले उपराष्ट्रपती आणि दुसरे राष्ट्रपती सर्वपल्ली राधाकृष्णन यांनी दत्तक ध्वजाचे स्पष्टीकरण केले आणि त्याचे महत्त्व खालीलप्रमाणे👇वर्णन केले आहे.
“भगवा रंग म्हणजे त्याग किंवा रसहीनता.आपल्या नेत्यांनी भौतिक फायद्यासाठी उदासीन असले पाहिजे आणि स्वतःला त्यांच्या कार्यात समर्पित केले पाहिजे.मध्यभागी पांढरा प्रकाश आहे, सत्याचा मार्ग आहे,जो आपल्या आचरणासाठी मार्गदर्शन करतो.हिरवा आपला मातीशी असलेला संबंध,इथल्या वनस्पतींच्या जीवनाशी असलेला आपला संबंध,ज्यावर इतर सर्व जीवन अवलंबून आहे ते दाखवतो.पांढऱ्याच्या मध्यभागी असलेले *”अशोक चक्र”* हे धर्माच्या कायद्याचे चाक आहे.सत्य,धर्म किंवा सद्गुण हे या ध्वजाखाली काम करणार्‍यांचे नियंत्रण तत्व असले पाहिजे.चाक गती दर्शवते.स्तब्धतेत मृत्यू आहे,चळवळीत जीव असतो.भारताने यापुढे बदलाला विरोध करू नये,त्याने पुढे जायला हवे.चाक शांततापूर्ण बदलाची गतिशीलता दर्शवते.”
मूळ इंग्रजीतील भाषण:🇮🇳“Bhagwa or the Saffron denotes renunciation or disinterestedness. Our leaders must be indifferent to material gains and dedicate themselves to their work. The white in the centre is light, the path of truth to guide our conduct.The green shows our relation to (the) soil, our relation to the plant life here, on which all other life depends. The “Ashoka Chakra” in the centre of the white is the wheel of the law of dharma.Truth or satya,dharma or virtue ought to be the controlling principle of those who work under this flag.Again, the wheel denotes motion.There is death in stagnation.There is life in movement.India should no more resist change,it must move and go forward.The wheel represents the dynamism of a peaceful change.”
🇮🇳ध्वजांचा इतिहास: ध्वजाची परंपरा भारतात प्राचीन काळापासून आहे. अर्जुनाच्या कपिध्वजाचा उल्लेख महाभारतात सापडतो.छत्रपती शिवाजी महाराज यांचा जरीची झालर लाभलेला भगवा ध्वज प्रसिद्ध आहे.
१८३१साली राजा राममोहन राॅय बोटीने इंग्लंडला जात असताना त्यांनी एका फ्रेंच जहाजावर फ्रान्सचा तिरंगी झेंडा पाहिला व स्वातंत्र्य समता बंधुता यांचे प्रतीक असलेला🇮🇳ध्वज🇮🇳आपल्या देशालाही लाभावा असे त्यांना वाटले.पुढे १८५७ च्या युद्धात देशभक्तीच्या भावनेतून एक ध्वजगीतही निर्माण झाले.
भगिनी निवेदिता ध्वज बुद्धगयेला शिवमंदिरात वज्रचिह्न पाहून निवेदितांना ही कल्पना सुचली. चौरसाकृती तांबड्या ध्वजावर पिवळे वज्रचिह्न व शुभ्रकमळ व भोवती १॰१दिव्यांची अरास असलेला हा ध्वज.बंगाली लिपीत त्यावर वंदे मातरम् लिहीले आहे. लाल रंग हा स्वातंत्र्यसंग्रामाचे द्योतक तर पीतवर्णी वज्रचिह्न हे विजयाचे प्रतीक.श्वेतवर्णी कमळ हे शुचिता दर्शविते असे स्वामी विवेकानंदांच्या शिष्या भगिनी निवेदिता यांनी नोदवले आहे.
स्तोत्र:गुगल/इंटरनेट
संकलक:प्रा.सी.डी.साळुंखेधुळे.
👍🇮🇳🇮🇳🇮🇳🇮🇳🇮🇳🇮🇳🇮🇳🇮🇳🇮🇳🇮🇳🇮🇳🇮🇳🇮🇳👍