गुरुदेव रवीन्द्रनाथ टागोर (जय गुरुदेव) एक ब्राह्मो पंथीय,चित्रकार,नाटककार,कादंबरीकार,बंगाली कवी, संगीतकार आणि समाजसुधारक होते.१९ व्या शतकाच्या उत्तरार्धात व २० व्या शतकाच्या प्रारंभी यांच्या कार्यामुळे बंगाली साहित्य व संगीतात आमूलाग्र बदल घडून आला.
संक्षिप्त👇महत्वाची माहिती
जन्म नाव: रवींद्रनाथ देवेंद्रनाथ टागोर
टोपणनाव: गुरूदेव
जन्म: ७/५/१८६१ कोलकाता,भारत
मृत्यू: ७/८/१९४१ कोलकाता,भारत
राष्ट्रीयत्व: भारतीय
कार्यक्षेत्र: साहित्य,संगीत, तत्त्वज्ञान,नाटक
भाषा: बंगाली
साहित्य प्रकार: कविता,नाटक
प्रसिद्ध साहित्यकृती: जन गण मन,गीतांजली
प्रभावित: द.रा.बेन्द्रे,पु.ल.देशपांडे
वडील: देवेंद्रनाथ टागोर
आई: सरला देवी
पत्नी: मृणालिनी देवी
(विवाहः९/१२/१८८३)
पुरस्कार: Nobel prize medal.svg साहित्यातील नोबेल पारितोषिक (१९१३)
अतिशय लोकप्रिय कविता असलेल्या गीतांजलीचे ते कवी होते, ज्याचे वर्णन “अगदी संवेदनशील,ताजे आणि सुंदर” कविता असे केले जाते.ते १९१३ मध्ये नोबेल पारितोषिक जिंकणारे जगातील पहिले गैर-युरोपियन आणि साहित्यातील पहिले गीतकार बनले.टागोरांच्या काव्यात्मक गाण्यांकडे आध्यात्मिक आणि पारंपारिक म्हणून पाहिले गेले;तथापि, त्यांचे “सुंदर गद्य आणि जादुई कविता” बंगालबाहेर फारसे ज्ञात नाहीत.
बंगाली साहित्यावर रवीन्द्रनाथांचा एवढा प्रभाव लक्षात आहे की, बंगाली साहित्याची रवींद्रपूर्व व रवींद्रोत्तर अशी विभागणी करण्यात येते. त्यांना कधीकधी “बंगालचा बार्ड” म्हणून संबोधले जाते.तसेच ते अत्यंत प्रतिष्ठित रॉयल एशियाटिक सोसायटीचे सदस्य होते.
कोलकात्याच्या पिराली ब्राह्मण कुटुंबात [७]जन्म झालेल्या रवीन्द्रनाथांनी वयाच्या ८व्या वर्षी पहिली कविता लिहिली. वयाच्या १६व्या वर्षी त्यांनी भानुसिंह या टोपणनावाने बऱ्याचशा कविता लिहिल्या. १८७७ पर्यंत त्यांनी त्यांच्या खऱ्या नावाने लघुकथा आणि नाटके प्रकाशित केली. एक मानवतावादी,सार्वभौमवादी, आंतरराष्ट्रीयवादी म्हणून त्यांनी ब्रिटिश राजवटीचा विरोध केला.
शांतिनिकेतनाची उभारणी, विस्तृत व उच्च दर्जाच्या साहित्याची निर्मिती व रवीन्द्रसंगीताचे सृजन हे रवीन्द्रनाथांचे प्रमुख जीवनकार्य होते.पारंपरिक शिक्षण केवळ पोपटपंची शिकवते या विचारातून शांतिनिकेतनाचा क्रांतिकारक प्रयोग त्यांनी राबवला.
रवीन्द्रनाथांनी रचलेली जन गण मन व आमार शोनार बांग्ला ह्या रचना अनुक्रमे भारत व बांग्लादेश यांची राष्ट्रगीते म्हणून स्वीकारण्यात आल्या आहेत. दोन राष्ट्रगीतांचे जनकत्व असलेले रवीन्द्रनाथ हे पृथ्वीवरील एकमेव कवी आहेत. श्रीलंकेचे राष्ट्रगीतही त्यांच्या साहित्यातून प्रेरणा घेऊन तयार झाले.
महात्मा गांधी व रवीन्द्रनाथ सालः१९४०)
१९०१ साली रवीन्द्रनाथ सियाल्दा सोडून शांतिनिकेतन येथे राहण्यास आले. एका आश्रमाची स्थापना करणे हा त्यांचा उद्देश होता . या आश्रमात त्यांनी एका प्रार्थना-गृहाची, प्रयोग-शील शाळेची,बागबगिचा व ग्रंथालयाची स्थापना केली.रवीन्द्रनाथांच्या पत्नीचा व दोन मुलांचा मृत्यू येथेच झाला. वडिलांचे देहावसान १९-जाने-१९०५ला घडले व वारसदार म्हणून रवींद्रनाथांन नियमित मासिक उत्त्पन्न मिळू लागले.याशिवाय त्यांना त्रिपुराच्या महाराजांकडून आर्थिक साहाय्य, कौंटुबिक दागदागिने व पुरी,ओडिशा येथील बंगला विकून काही प्राप्ती झाली.या काळात त्यांचे साहित्य बंगाली व विदेशी वाचकांचे आधिकाधिक लक्ष खेचू लागले होते. नैवेद्य (१९०१) व खेया (१९०६) या रचना या काळात प्रकाशित झाल्या. याशिवाय कवितांचा free verse या नावाने अनुवाद करणेही सुरू होते. १४-नोव्हे.-१९१३ रोजी स्वीडिश अकादमीचा नोबेल पुरस्कार प्राप्त झाल्याची बातमी रवीन्द्रनाथांना समजली.गीतांजली या रचनेबद्दल त्यांना हा पुरस्कार देण्यात आला होता. गीतांजलीचे भाषांतर स्वतः रवीन्द्रनाथांनीच केले होते. १९१५ साली त्यांना ब्रिटिश सरकारने “सर” ही पदवी दिली.१९१९ च्या जालियनवाला बाग हत्याकांडानंतर त्यांनी ती सरकारला परत केली.
१९२१ साली रवीन्द्रनाथ व कृषी-अर्थतज्ज्ञ लिओनार्ड के एल्महिर्स्ट् यांनी शांतिनिकेतन जवळील सुरूल येथे एका ग्रामीण पुनर्निर्माण संस्थेची स्थापना केली. याच संस्थेचे रवीन्द्रनाथांनी पुढे “श्री-निकेतन” असे नामकरण केले. श्री-निकेतनच्या माध्यमातून महात्मा गांधींच्या प्रतिकात्मक स्वराज्य चळवळीला पर्याय देण्याचा त्यांनी प्रयत्न केला होता.ज्ञानसंवर्धनातून अज्ञानी व असहाय्य ग्रामीण भागाची सुटका होईल या उदेशाने त्यांनी विविध देशातील विद्वान,दाते व अधिकाऱ्यांस या उपक्रमात सहभागी करून घेतले.१९३० सालापासून त्यांनी भारतातील पराकोटीच्या जातीयतेविरुद्ध प्रचार सुरू केला.नाट्य-कविता यांद्वारे जागृती निर्माण करण्याचा प्रयत्न केला.केरळच्या गुरुवायुर मंदिरात दलितांना प्रवेश देण्यासाठी त्यांनी आवाहन केले.
➰➰➰➰➰➰➰
रवींद्रनाथ टागोर यांच्या सर्वोत्कृष्ट↕️कविता
१. “मन कोठे भीती न घाबरता”
जेथे मन निर्भय आहे आणि डोके उंच केले आहे;
जेथे ज्ञान मुक्त आहे;
जेथे अरुंद घरगुती भिंतींनी जगाचे तुकडे झाले नाही;
जेथे शब्द सत्याच्या खोलीतून बाहेर पडतात;
जेथे अथक प्रयत्नांनी आपले हात परिपूर्णतेकडे पसरविले:
जिथे स्पष्ट कारण कारणास्तव मृत सवयीच्या वाळवंट वाळवंटात जाऊ शकला नाही;
जिथे मन आपल्याद्वारे सतत वाढविते त्या विचारात आणि कृतीत पुढे जाईल-
स्वातंत्र्याच्या स्वर्गात, माझ्या पित्या, माझ्या देशाला जागृत होऊ द्या.
‘व्हेर द माइंड इज विड फियर’ या शीर्षकाची उत्कृष्ट कविता मानवी ज्ञानाची अमर्याद शक्ती, सत्याच्या बाजूने उभे राहण्याचे शौर्य आणि सत्य स्वातंत्र्याचे सार याबद्दल बोलली आहे.
२. "हे सोडा"हे नामस्मरण, गाणे व मणी सांगा!
दरवाजे बंद असलेल्या मंदिराच्या या एकाकी कोपऱ्यात तुम्ही कोणाची उपासना करता?
डोळे उघडा आणि पाहा तुमचा देव तुमच्या समोर नाही.
तो तिथे आहे जेथे टिलरने कठोर ग्राउंड पर्यंत काम केले आहे
आणि जेथे पथ निर्माता दगड फोडत आहेत.
तो त्यांच्याबरोबर उन्हात आणि शॉवरमध्ये आहे,
त्याचे कपडे धुळीने झाकलेले आहेत.
तुझा पवित्र आच्छादन काढून टाका आणि धुतलेल्या मातीवर त्याच्या सारखे उतरु दे.
‘या सोडा’ ही कविता आपल्या अंत: करणातील ढोंगाला धर्माच्या नावाखाली संबोधित करते. आपल्या परमेश्वराचा पाठपुरावा करताना आपण खरोखर त्याच्यापासून पळत असल्याचे दिसते.
३.”मला विसरू देऊ नका”
या जीवनात तुला भेटायला मला भाग नाही तर
तर मला कधीच असं वाटू द्या की मी तुझी दृष्टी गमावली आहे
मला एक क्षण विसरू नका
मला माझ्या स्वप्नांमध्ये या दु:खाची वेदना वाहून घेऊ द्या
आणि माझ्या जागे होण्याच्या काही तासांत.
माझे जग या गर्दीच्या बाजारपेठेत जात आहे
आणि माझे हात रोजच्या नफ्यात भरले आहेत.
मला असं वाटू द्या की मी काहीही मिळवलेले नाही
मला एक क्षण विसरू नका
मला माझ्या स्वप्नांमध्ये या दु: खाची वेदना वाहून घेऊ द्या
आणि माझ्या जागे होण्याच्या काही तासांत.
जेव्हा मी रस्त्याच्या कडेला बसतो, थकलो आणि थकलो,
जेव्हा मी माझ्या अंथरुणावर धूळ पसरवितो
मला नेहमीच असं वाटू द्या की लांब प्रवास अजूनही माझ्या आधी आहे
मला एक क्षण विसरू नका
मला माझ्या स्वप्नांमध्ये या दु: खाची वेदना वाहून घेऊ द्या
आणि माझ्या जागे होण्याच्या काही तासांत.
जेव्हा माझ्या खोल्या सजल्या गेल्या असतील आणि बासरी वाजतील
आणि तिथे हास्य जोरात आहे
मी तुला माझ्या घरी बोलावले नाही हे मला कधीच कळू दे
मला एक क्षण विसरू नका
मला माझ्या स्वप्नांमध्ये या दु:खाची वेदना वाहून घेऊ द्या
आणि माझ्या जागे होण्याच्या काही तासांत.
‘लेट मी नॉट फॉरगेट’ हा कवितांचा हा उत्कृष्ट तुकडा प्रियकराला हरवल्यामागील उदास रिक्तता व्यक्त करतो. रेषा सुंदर आहेत तरीही त्या त्रासांच्या विळख्यात आहेत.
*४.'"अंतिम पडदा"*मला माहित आहे की तो दिवस येईल
जेव्हा या पृथ्वीवरील माझे दृष्टी नष्ट होईल,
आणि आयुष्य शांततेत सुटेल,
माझ्या डोळ्यांवरील शेवटचा पडदा रेखांकन.
तरीही तारे रात्री पाहतील,
आणि पहाटे पूर्वीप्रमाणेच
आणि तास आणि समुद्रातल्या लाटा जसे सुख आणि वेदना टाकत असतात.
जेव्हा मी माझ्या क्षणी या शेवटचा विचार करतो,
क्षणांचा अडथळा तुटतो
आणि मी मृत्यूच्या प्रकाशात पाहतो
आपले जग त्याच्या निष्काळजी संपत्तीने.
दुर्मिळ हे सर्वात उंच जागा आहे,
दुर्मिळ म्हणजे आयुष्य म्हणजे सर्वात कमी.
ज्या गोष्टींसाठी मी व्यर्थ इच्छितो
आणि मला मिळालेल्या गोष्टी
त्यांना पास करा.
मला पण खरंच घेऊ द्या
ज्या गोष्टी मी कधीही सोडल्या नव्हत्या
आणि दुर्लक्ष केले.
‘शेवटचा पडदा’ मृत्यूच्या वेळी जाणवत असलेल्या असुरक्षा विषयी बोलतो.
एखाद्याने कबरीवर घेतलेला वास्तविक खजिना याशिवाय त्याच्या चांगल्या कृत्यांशिवाय आहे.
अतुलनीय कविता हा संदेश देते की मृत्यूच्या वेळी अधिक महत्त्वाच्या गोष्टी म्हणजे मनुष्याद्वारे ज्या गोष्टींचा विचार केला जातो.
दिनांक ७ मे रोजी घडलेल्या सर्व ऐतिहासिक घटनां👇दिन विशेष*
महत्त्वाच्या↕️घटना:
१८४९: जॉन इलियट ड्रिंकवॉटर बेथुन यांनी कलकत्ता फिमेल स्कूल सुरू केले.
१८७८: पुण्यात पहिले मराठी ग्रंथकारांचे संमेलन म्हणजे आताचे साहित्य संमेलन भरविण्यात आले.
१९०७: मुंबईमध्ये विजेच्या शक्तीवर चालणारी पहिली ट्रॅम सुरु झाली.
१९२८: ब्रिटन देशातील मतदाराची वयोमर्यादा ही ३० वर्षावरून कमी करून २१ वर्ष करण्यात आली.
१९४०: विन्सटन चर्चिलन यांची ब्रिटनच्या पंतप्रधान पदी नियुक्ती करण्यात आली.
१९४६: सोनी ह्या कंपनी ची स्थापना झाली.
१९५५: एअर इंडिया ची मुंबई – टोकियो विमानसेवा सुरू झाली.
१९७६: होंडा एकॉर्डा या गाडी प्रकाशित करण्यात आली.
१९९०: लता मंगेशकर यांना दादासाहेब फाळके पुरस्कार प्रदान.
१९९२: एन्डेव्हर हे अंतराळयान आपल्या पहिल्या मोहिमेवर निघाले.
१९९८: मर्सिडीज-बेंज कंपनी ने क्रिस्लर हि कंपनी ४० अब्ज अमेरिकन डॉलर्स मध्ये विकत घेतली ही इतिहासातील सर्वात मोठी औद्योगिक विलीनीकरण आहे.
२०००: व्लादिमीर पुतिन रशियाचे राष्ट्राध्यक्ष बनले.
२००४: नेपालचे तत्कालीन पंतप्रधान सूर्य बहादूर थापा यांनी आपल्या पदाचा राजीनामा दिला.
२०००: कोची येथे झलेल्या आंतरराष्ट्रीय बुद्धिबळ स्पर्धेत तिरुअनंतपुरमचा नऊ वर्षाचा बुद्धिबळपटू अर्जुन विष्णुवर्धन याला भारतातील सर्वात लहान फिडे मास्टर होण्याचा मान मिळाला.
२०१२: रशियाचे माजी राष्ट्राध्यक्ष व्लादिमिर पुतीन यांनी तिसऱ्यांदा रशियाच्या राष्ट्राध्यक्ष पदाची शपथ घेतली.
जन्मदिवस/जयंती/वाढदिवस:
१७९२: युगोस्लाव्हिया सोशलिस्ट फेडरल रिपब्लिकचे माजी अध्यक्ष व क्रांतिकारक जोसेफ टिटो यांचा जन्मदिन.
१८६१: पहिले भारतीय नोबेल पुरस्कार विजेते रबिंद्रनाथ ठाकूर तथा टागोर यांचा कलकत्ता येथे पिराली ब्राम्हण कुटुंबात जन्म. (मृत्यू: ७ ऑगस्ट १९४१)
१८८०: भारतरत्न पांडुरंग वामन काणे यांचा जन्म. (मृत्यू: १८ एप्रिल १९७२)
१९६९: उत्तरप्रदेश राज्याचे उपमुख्यमंत्री व भारतीय जनता पक्षाचे सदस्य केशव प्रसाद मौर्य यांचा जन्मदिन.
मृत्यू/पुण्यतिथी/स्मृतिदिन:
१९२४: भारतीय कार्यकर्ते अलायरी सीताराम राजू यांचे निधन.
१९९१: लोककवी मनमोहन उर्फ गोपाल नरहर नातू यांचे पुणे येथे निधन. (जन्म: ११ नोव्हेंबर १९११)
१९९४: ध्रुपद गायक उस्ताद नसीर झहिरुद्दिन डागर यांचे निधन.
१९९९: भारतीय महाराष्ट्रीयन मराठी कवी मनमोहन उर्फ गोपाल नरहर नातू यांचे निधन.
२००१: लेखिका मालती बेडेकर ऊर्फ विभावरी शिरुरकर यांचे निधन. (जन्म: १८ मार्च १९०५)
२००१: गीतकार, पद्मश्री पुरस्काराने सन्मानित प्रेम धवन यांचे निधन. (जन्म: १३ जून १९२३ – अंबाला, पंजाब)
२००२: दुर्गाबाई भागवत, मराठी लेखिका, लोक संस्कृती तसेच लोकसाहित्याच्या संशोधक, लेखन विचार स्वातंत्र्याच्या पुरस्कर्त्या.
➿➿➿➿➿➿➿
Leave a Reply